Chuyển tới nội dung chính
EduQuiz
Luyện thi môn Đại cương
17/11/2026
16 phút đọc

Ôn Thi Toán Cao Cấp: 5 Dạng Bài Đại Số

Ôn thi toán cao cấp phần đại số tuyến tính theo 5 dạng: ma trận, định thức, nghịch đảo, hạng, hệ phương trình. Xem ví dụ giải và cách kiểm lại đáp án ngay.

Chia sẻ bài viết

Ôn Thi Toán Cao Cấp: 5 Dạng Bài Đại Số

Ôn thi toán cao cấp phần đại số tuyến tính nên đi theo 5 dạng: phép toán ma trận, định thức, ma trận nghịch đảo, hạng ma trận và hệ phương trình tuyến tính. Đề trắc nghiệm chỉ chấm đáp án, nên mỗi dạng cần một cách kiểm lại nhanh để không mất điểm vì sai dấu.

Toán cao cấp trắc nghiệm không cho điểm phần trình bày. Sai một dấu ở định thức là mất trọn câu.

Làm tự luận, sai ở bước cuối thường vẫn còn điểm các bước trước. Làm trắc nghiệm thì khác: kết quả sai của bạn có thể nằm sẵn trong 4 phương án. Bài này gom phần Đại số tuyến tính về 5 dạng. Mỗi dạng có một ví dụ giải, một bẫy hay gặp và một cách kiểm lại đáp án chỉ cần vài phép tính. Phần cuối hướng dẫn luyện riêng từng dạng có bấm giờ và kiểm lại bằng máy tính cầm tay.


5 dạng bài toán cao cấp phần đại số tuyến tính

Bảng dưới gom 5 dạng theo thứ tự học. Dạng sau dùng lại kết quả của dạng trước: định thức dùng cho nghịch đảo, hạng dùng cho hệ phương trình.

Dạng Dấu hiệu trong đề Cách làm chính Cách kiểm lại đáp án
1. Phép toán ma trận “tính AB”, “Aᵀ”, “A² − 2A”, “ma trận nào xác định” Nhân dòng với cột; số cột của ma trận trái bằng số dòng của ma trận phải Kiểm cỡ ma trận kết quả, tính lại 1 phần tử
2. Định thức “det(A)”, “định thức cấp 3”, “det(2A)” Sarrus cho cấp 3; khai triển theo dòng hoặc cột có nhiều số 0 Tính lại theo một dòng khác
3. Ma trận nghịch đảo “A⁻¹”, “tìm m để A khả nghịch” det(A) ≠ 0; A⁻¹ = (1/det A) · ma trận phụ hợp Nhân 1 dòng của A với 1 cột của đáp án, phải ra 1 hoặc 0
4. Hạng ma trận “r(A)”, “hạng của ma trận”, “tìm m để r(A) = 2” Biến đổi sơ cấp về dạng bậc thang, đếm dòng khác 0 Hạng không vượt số dòng, số cột
5. Hệ phương trình tuyến tính “giải hệ”, “hệ có nghiệm duy nhất khi”, “biện luận theo m” Cramer, Gauss; so hạng ma trận hệ số và ma trận mở rộng Thay nghiệm vào cả 3 phương trình

Mỗi trường đặt tên môn một kiểu: Toán cao cấp 1, Đại số tuyến tính, Toán cho các nhà kinh tế. Có trường dạy thêm không gian vectơ, giá trị riêng, dạng toàn phương hay mô hình cân đối liên ngành. Có trường gộp cả phần giải tích. Trước khi ôn, so bảng với đề cương học phần và gạch dạng nào trường bạn không thi.

Bảng 5 dạng bài đại số tuyến tính trong đề thi toán cao cấp và cách kiểm lại đáp án từng dạng

Ví dụ giải và cách kiểm lại từng dạng

Ma trận trong bài viết theo dòng. Ví dụ “A có các dòng (1, 2), (3, 4)” nghĩa là dòng 1 là 1 và 2, dòng 2 là 3 và 4. Hãy tự làm lại từng ví dụ trước khi đọc lời giải.

Dạng 1: Phép toán ma trận

Dạng này hỏi tích, tổng, chuyển vị hoặc biểu thức như A² − 2A. Việc đầu tiên là kiểm kích thước.

Ví dụ. A có các dòng (1, 2), (3, 4). B có các dòng (0, 1), (1, 0).

  • AB có các dòng (2, 1), (4, 3). Phần tử dòng 1 cột 1: 1 · 0 + 2 · 1 = 2.
  • BA có các dòng (3, 4), (1, 2). Nhân B bên trái thì đổi chỗ hai dòng của A.
  • Vậy AB ≠ BA.

Về kích thước: A cỡ 2 × 3, B cỡ 3 × 4 thì AB cỡ 2 × 4. BA không xác định, vì B có 4 cột mà A chỉ có 2 dòng.

Bẫy hay gặp: Phép nhân ma trận không giao hoán. Vì vậy (A + B)² = A² + AB + BA + B², không phải A² + 2AB + B². Phương án sai hay gặp là viết theo hằng đẳng thức quen thuộc của số thực.

Cách kiểm lại: Trước khi tính, xác định cỡ của kết quả và loại ngay phương án sai cỡ. Sau đó chỉ cần tính đúng một phần tử khác nhau giữa các phương án còn lại.

Dạng 2: Định thức

Đây là dạng dễ mất điểm vì dấu. Định thức cấp 2 và cấp 3 thường tính trực tiếp. Cấp 4 trở lên thường cần biến đổi để có nhiều số 0 trước khi khai triển.

Ví dụ. C có các dòng (1, 2, 3), (0, 1, 4), (5, 6, 0). Tính det(C).

  • Theo quy tắc Sarrus: (1 · 1 · 0 + 2 · 4 · 5 + 3 · 0 · 6) − (3 · 1 · 5 + 1 · 4 · 6 + 2 · 0 · 0) = 40 − 39 = 1.
  • Kiểm lại bằng khai triển theo dòng 2, vì dòng này có số 0. Phần tử dòng 2 cột 2 là 1, dấu (−1)²⁺² = +1, định thức con là 1 · 0 − 3 · 5 = −15. Phần tử dòng 2 cột 3 là 4, dấu (−1)²⁺³ = −1, định thức con là 1 · 6 − 2 · 5 = −4.
  • det(C) = 1 · (−15) + 4 · (−1) · (−4) = −15 + 16 = 1.

Câu trắc nghiệm mẫu. Với ma trận C ở trên, det(C) bằng:

  • A. 1
  • B. −31
  • C. −1
  • D. 8

Đáp án A. Phương án B là kết quả khi quên dấu (−1)²⁺³: −15 + 4 · (−4) = −31. Phương án C là kết quả khi đảo dấu hai nhóm của Sarrus: 39 − 40. Phương án D là det(2C), không phải det(C).

Bẫy hay gặp: Với ma trận vuông cấp n, det(kA) = kⁿ · det(A). Ở ví dụ trên, det(2C) = 2³ · 1 = 8, không phải 2. Nhân một dòng với k thì định thức mới nhân k.

Một số tính chất giúp tính nhanh, không cần khai triển:

Tính chất Hệ quả khi làm trắc nghiệm
det(Aᵀ) = det(A) Tính theo cột cũng được, chọn cột có nhiều số 0
det(AB) = det(A) · det(B) Không cần nhân hai ma trận rồi mới tính
det(A⁻¹) = 1 / det(A) det(C⁻¹) = 1 ở ví dụ trên
Đổi chỗ hai dòng thì định thức đổi dấu Đếm số lần đổi dòng khi biến đổi
Hai dòng tỷ lệ thì định thức bằng 0 Nhìn ra là chọn 0, không cần tính
Cộng vào một dòng bội của dòng khác thì định thức không đổi Dùng để tạo số 0 trước khi khai triển
Ma trận tam giác: định thức bằng tích đường chéo Đưa về tam giác rồi nhân đường chéo

Cách kiểm lại: Tính định thức hai lần bằng hai cách khác nhau, ví dụ Sarrus rồi khai triển theo dòng có số 0. Hai kết quả khác nhau thì một trong hai lần đã sai dấu.

Dạng 3: Ma trận nghịch đảo

A khả nghịch khi và chỉ khi det(A) ≠ 0. Đề hay hỏi tìm A⁻¹, tìm một phần tử của A⁻¹, hoặc tìm m để A khả nghịch.

Ví dụ cấp 2. D có các dòng (2, 1), (5, 3). det(D) = 2 · 3 − 1 · 5 = 1. Với ma trận cấp 2, đổi chỗ hai phần tử đường chéo chính, đổi dấu hai phần tử còn lại, rồi chia cho định thức. D⁻¹ có các dòng (3, −1), (−5, 2).

Ví dụ có tham số. E có các dòng (1, 2, 1), (2, m, 3), (1, 1, 2). Khai triển theo dòng 1: det(E) = 1 · (2m − 3) − 2 · (4 − 3) + 1 · (2 − m) = m − 3. Vậy E khả nghịch khi m ≠ 3.

Ví dụ cấp 3. Với C ở dạng 2, det(C) = 1 và C⁻¹ có các dòng (−24, 18, 5), (20, −15, −4), (−5, 4, 1).

Bẫy hay gặp: Ma trận phụ hợp là chuyển vị của ma trận các phần bù đại số. Quên chuyển vị, bạn sẽ được ma trận có các dòng (−24, 20, −5), (18, −15, 4), (5, −4, 1), nên cẩn thận khi thấy phương án này. Ngoài ra, (AB)⁻¹ = B⁻¹A⁻¹, thứ tự bị đảo.

Cách kiểm lại: Không cần nhân cả hai ma trận. Lấy dòng 1 của C nhân với cột 1 của phương án, kết quả phải bằng 1:

  • Với C⁻¹ đúng: 1 · (−24) + 2 · 20 + 3 · (−5) = 1. Đạt.
  • Với bản quên chuyển vị: 1 · (−24) + 2 · 18 + 3 · 5 = 27. Loại.

Muốn chắc hơn, nhân dòng 1 của C với cột 2 của phương án, kết quả phải bằng 0.

Dạng 4: Hạng ma trận

Hạng là số dòng khác 0 sau khi đưa ma trận về dạng bậc thang. Dạng này hay đi kèm tham số m.

Ví dụ. F có các dòng (1, 2, −1, 3), (2, 4, 1, 0), (3, 6, 0, 3).

  • Dòng 2 trừ 2 lần dòng 1: (0, 0, 3, −6).
  • Dòng 3 trừ 3 lần dòng 1: (0, 0, 3, −6).
  • Dòng 3 trừ dòng 2: (0, 0, 0, 0).
  • Còn 2 dòng khác 0, nên r(F) = 2. Nhìn lại đề: dòng 3 bằng dòng 1 cộng dòng 2.

Ví dụ có tham số. G có các dòng (1, 1, 1), (1, 2, 3), (2, 3, m). det(G) = m − 4. Với m ≠ 4 thì r(G) = 3. Với m = 4 thì det(G) = 0, nhưng dòng 1 và dòng 2 không tỷ lệ, nên r(G) = 2.

Bẫy hay gặp: det = 0 chỉ cho biết hạng nhỏ hơn cấp của ma trận, không cho biết hạng bằng bao nhiêu. Với m = 4, đáp án là 2, không phải 0 hay 1.

Cách kiểm lại: Hạng không vượt quá số dòng và số cột. Ma trận cỡ 3 × 4 thì hạng tối đa là 3, loại ngay phương án 4. Thấy hai dòng tỷ lệ, hoặc một dòng là tổng hai dòng khác, thì hạng nhỏ hơn số dòng.

Dạng 5: Hệ phương trình tuyến tính

Dạng này gồm hai kiểu câu: giải hệ cụ thể, và biện luận số nghiệm theo tham số. Kiểu thứ hai dùng lại hạng ở dạng 4.

Sơ đồ biện luận số nghiệm của hệ phương trình tuyến tính theo hạng ma trận hệ số và ma trận mở rộng
So sánh hạng (hệ n ẩn) Số nghiệm
r(A) < r(Ā) Vô nghiệm
r(A) = r(Ā) = n Nghiệm duy nhất
r(A) = r(Ā) < n Vô số nghiệm, có n − r(A) ẩn tự do

Trong đó A là ma trận hệ số, Ā là ma trận mở rộng (thêm cột vế phải). Đây là nội dung định lý Kronecker – Capelli trong giáo trình.

Ví dụ giải bằng Cramer. Giải hệ: x + y + z = 6; 2x − y + z = 3; x + 2y − z = 2.

  • Định thức hệ số: det = 7.
  • Thay cột vế phải vào từng cột: Dx = 7, Dy = 14, Dz = 21.
  • x = 7/7 = 1; y = 14/7 = 2; z = 21/7 = 3. Nghiệm (1; 2; 3).

Ví dụ biện luận. Cho hệ: x + y + z = 1; x + 2y + 3z = 2; 2x + 3y + mz = k. Ma trận hệ số chính là G ở dạng 4, det = m − 4.

  • m ≠ 4: det ≠ 0, hệ có nghiệm duy nhất.
  • m = 4 và k = 3: r(A) = r(Ā) = 2 < 3, hệ có vô số nghiệm. Nghiệm tổng quát x = t, y = 1 − 2t, z = t.
  • m = 4 và k ≠ 3: r(A) = 2, r(Ā) = 3, hệ vô nghiệm.

Bẫy hay gặp: det = 0 không có nghĩa là hệ vô nghiệm. Ở ví dụ trên, cùng m = 4 nhưng k = 3 cho vô số nghiệm, k khác 3 thì vô nghiệm. Gặp det = 0 thì phải xét tiếp hạng.

Cách kiểm lại: Thay phương án vào cả 3 phương trình. Với nghiệm (1; 2; 3): 1 + 2 + 3 = 6; 2 − 2 + 3 = 3; 1 + 4 − 3 = 2. Một phương án có thể thoả phương trình đầu mà sai ở phương trình sau, nên đừng dừng sớm.

Cách ôn thi toán cao cấp bằng đề trắc nghiệm

Đại số tuyến tính khó ôn chỉ bằng cách đọc lại: câu nào cũng phải bấm bút tính. Ba dạng tính tay dài là định thức, nghịch đảo và hạng, nên luyện riêng chúng cho chắc tay trước, rồi mới ghép thành cả đề.

  1. Luyện riêng định thức, nghịch đảo, hạng, có bấm giờ. Chép 5 – 6 ma trận cấp 3 từ giáo trình hoặc đề cũ. Đặt đồng hồ trên điện thoại rồi tính định thức liền một lượt. Lặp lại với nghịch đảo cấp 3 và với việc đưa ma trận về bậc thang để tìm hạng. Mục đích là biết dạng nào bạn làm chậm nhất để dành thêm buổi cho nó.
  2. Tính tay xong mới đối chiếu bằng máy tính cầm tay. Nếu máy của bạn có chế độ ma trận, nhập ma trận để lấy định thức hoặc nghịch đảo, so với kết quả tay. Lệch thì dò lại đúng bước hay sai: dấu của phần bù đại số, hoặc quên chuyển vị.
  3. Với câu có tham số, thay 2 giá trị m cụ thể. Máy không tính được biểu thức chứa m, nhưng bạn có thể thử từng số. Ở dạng 3, thay m = 0 rồi m = 1 vào E. Định thức lần lượt là −3 và −2, khớp với công thức m − 3. Định thức của E là biểu thức bậc nhất theo m, nên cần thử 2 giá trị mới loại hết phương án sai.
  4. Làm trọn một đề, ghi lỗi theo dạng và theo bước. Sau khi luyện riêng, làm cả đề như trong phòng thi, không mở lời giải giữa chừng. Mỗi câu sai ghi hai thứ: dạng nào, và hỏng ở bước nào (chọn sai cách, sai dấu, nhân sai thứ tự, quên xét hạng khi det = 0). Lý do nên kiểm tra bản thân bằng đề trước khi ôn kỹ có trong bài cách tự kiểm tra bằng đề trắc nghiệm.
  5. Gom câu sai cùng dạng để làm lại. Đừng làm lại theo thứ tự trong đề. Xếp câu sai về định thức thành một nhóm, câu nghịch đảo thành nhóm khác, để vài ngày rồi làm lại cả nhóm. Giãn khoảng cách như vậy là học ngắt quãng áp dụng cho môn tính toán.
  6. Hỏi rõ quy định phòng thi. Trường có cho mang máy tính cầm tay không, loại máy nào, có phát giấy nháp không. Không được mang máy thì bước 2 thay bằng cách kiểm lại bằng tay ở bảng đầu bài.

Cần thêm câu tính toán áp dụng, bạn có thể dùng đề trắc nghiệm Toán kinh tế có đáp án. Môn này gần với Toán cao cấp ở khối kinh tế, nên xem đề cương để biết phần nào trùng. Khi không kịp tính hết, cách gạch bớt phương án được hướng dẫn ở bài cách ôn thi trắc nghiệm.

Nếu cùng kỳ còn Xác suất thống kê, bài ôn Xác suất thống kê theo 6 dạng hay gặp chia dạng theo cùng cách. Các môn lý luận thi cùng đợt có hướng dẫn riêng: Triết học Mác – Lênin, Kinh tế chính trị, Pháp luật đại cương.

Tìm đề Toán cao cấp trên EduQuiz

Vào eduquiz.vn, mở kho đề theo trường đại học, lọc theo miền và tỉnh, thành. Đọc 2 câu ở tab “Xem trước” để so với đề cương trước khi bấm “Bắt đầu vào thi”. Ghi ngày thi vào Lịch thi trong Góc Học Tập Cá Nhân để chia số ngày còn lại cho 5 dạng.

Câu hỏi thường gặp

Định thức bằng 0 thì hệ phương trình vô nghiệm phải không?

Không. Với hệ vuông, định thức bằng 0 chỉ cho biết hệ không có nghiệm duy nhất. Hệ có thể vô nghiệm hoặc vô số nghiệm, tuỳ hạng của ma trận hệ số và ma trận mở rộng có bằng nhau hay không.

Có nên dùng máy tính cầm tay để kiểm tra định thức, ma trận nghịch đảo không?

Có, nếu trường cho mang máy tính vào phòng thi và máy của bạn có chế độ tính ma trận. Hãy tự tính trước, rồi dùng máy để kiểm lại. Câu có tham số m vẫn phải tự tính, vì máy chỉ tính được ma trận số.

Nên ôn dạng nào trước?

Nên ôn phép toán ma trận và định thức trước. Ba dạng sau đều dùng lại định thức: nghịch đảo cần det ≠ 0, hạng và hệ phương trình có tham số thường bắt đầu từ det. Sát ngày thi thì làm thử một đề, dạng nào sai nhiều nhất thì dồn thời gian cho dạng ấy.

Toán cao cấp có phần giải tích không?

Có thể có, tuỳ chương trình của trường. Có trường tách đại số tuyến tính và giải tích thành hai học phần, có trường gộp chung. Bài này chỉ nói phần đại số tuyến tính; hãy đối chiếu đề cương học phần của bạn.


Tóm lại

Ôn Toán cao cấp phần đại số tuyến tính theo 5 dạng: phép toán ma trận, định thức, ma trận nghịch đảo, hạng, hệ phương trình. Mỗi dạng nhớ một bẫy và một cách kiểm lại, vì đề trắc nghiệm chỉ chấm đáp án.

Khám phá đề thi: bắt đầu với đề trắc nghiệm Toán kinh tế có đáp án. Sau đó vào eduquiz.vn tìm đề Toán cao cấp của trường bạn và làm thử. Tính đến 09/10/2026, EduQuiz đã ghi nhận hơn 10 triệu lượt làm bài.

Lưu bảng 5 dạng ở đầu bài để dùng mỗi lần luyện đề. Bài cho các môn đại cương khác nằm trong chuyên mục Luyện thi môn Đại cương.

TAGS:
Luyện thi môn Đại cương
EQ
Ban chuyên môn EduQuiz
Ban Chuyên môn & Nghiên cứu Đề thi Chuẩn hóa

Đội ngũ giảng viên, thủ khoa và chuyên gia biên soạn đề giàu kinh nghiệm trong công tác phân tích ma trận đề thi THPT Quốc Gia, ĐGNL và ĐGTD. Mọi bài viết đều được thẩm định kỹ lưỡng về tính chuẩn xác trước khi xuất bản.

Luyện thi thông minh cùng EduQuiz

Kho đề thi chuẩn cấu trúc 2026, giải chi tiết và phân tích năng lực bằng AI.

Thi thử ngay

Từ cẩm nang phương pháp đến tạo đề và luyện thi chỉ trong 30 giây

Khám phá kho học liệu mở EduQuiz Study hoặc dùng trợ lý AI tạo bộ câu hỏi ôn tập cá nhân hóa hoàn toàn miễn phí.