Cách tính hoá trị của các nguyên tố – Lý thuyết chi tiết và các dạng bài tập

Tính hóa trị là một dạng bài tập, kiến thức rất quan trọng đối với những người học Hoá. Thông qua đó, chúng ta hiểu được cấu trúc trong phân tử, xác định các công thức hoá học của hợp chất. Bài viết sau đây, EduQuiz Blog sẽ gợi ý cho bạn cách tính hoá trị đơn giản, chi tiết, áp dụng trong nhiều bài tập.

Hoá trị của các nguyên tố là gì? 

Hóa trị của một nguyên tố là số liên kết hóa học mà một nguyên tử của nguyên tố đó tạo nên trong phân tử. Hóa trị của nguyên tố trong hợp chất ion được gọi là điện hóa trị, có giá trị bằng với điện tích của ion tạo thành từ nguyên tố đó.

Ví dụ: Trong phân tử H2O thì O có hoá trị là -2 vì nó được liên kết với 2 nguyên tử H đều có hoá trị là +1. 

Bảng hóa trị của các nguyên tố phổ biến 

Số proton	Tên Nguyên tố	Ký hiệu hoá học	Nguyên tử khối	Hoá trị
1	Hiđro	H	1	I
2	Heli	He	4
3	Liti	Li	7	I
4	Beri	Be	9	II
5	Bo	B	11	III
6	Cacbon	C	12	IV, II
7	Nitơ	N	14	II, III, IV…
8	Oxi	O	16	II
9	Flo	F	19	I
10	Neon	Ne	20
11	Natri	Na	23	I
12	Magie	Mg	24	II
13	Nhôm	Al	27	III
14	Silic	Si	28	IV
15	Photpho	P	31	III, V
16	Lưu huỳnh	S	32	II, IV, VI
17	Clo	Cl	35,5	I,…
18	Argon	Ar	39,9
19	Kali	K	39	I
20	Canxi	Ca	40	II
24	Crom	Cr	52	II, III
25	Mangan	Mn	55	II, IV, VII…
26	Sắt	Fe	56	II, III
29	Đồng	Cu	64	I, II
30	Kẽm	Zn	65	II
35	Brom	Br	80	I…
47	Bạc	Ag	108	I
56	Bari	Ba	137	II
80	Thuỷ ngân	Hg	201	I, II
82	Chì	Pb	207	II, IV

Chú thích bảng:

• Chữ màu xanh: Nguyên tố phi kim
• Chữ màu đen: Nguyên tố kim loại
• Chữ màu đỏ: Nguyên tố khí hiếm

Bảng hoá trị của một số nhóm nguyên tử phổ biến 

Tên nhóm	Hoá trị	Gốc axit	Axit tương ứng	Tính axit
Hiđroxit(*) (OH); Nitrat (NO3); Clorua (Cl)	I	NO3	HNO3	Mạnh
Sunfat (SO4); Cacbonat (CO3)	II	SO4	H2SO4	Mạnh
Photphat (PO4)	III	Cl	HCl	Mạnh
*): Tên này dùng trong các hợp chất với kim loại.		PO4	H3PO4	Trung bình
		CO3	H2CO3	Rất yếu (không tồn tại)

Một số quy tắc về hoá trị cần nắm chắc

Trong cách tính hoá trị, chúng ta có quy tắc là tích giữa chỉ số với hoá trị của nguyên tố này bằng tích giữa chỉ số với hoá trị của nguyên tố kia.

Ta có công thức: a.x = b.y

Khi biết được 3 trên 4 giá trị ẩn số trên ta sẽ tính được giá trị còn lại (biết giá trị a, x, b thì tính được y, tương tự với các giá trị khác)

Nếu biết được giá trị a, b ta sẽ tìm x,y để lập được công thức hoá học:

x/y = b/a =b’/a’ 

Lấy x = b (hoặc b’) và y = a (hoặc a’). Nếu a’, b’ là những số nguyên đơn giản hơn so với a, b.

Cách tính hoá trị của các nguyên tố 

Cách tính hoá trị 

• Bước 1: Đặt a là hoá trị của nguyên tố cần tìm.
• Bước 2: Áp dụng quy tắc của hoá trị để lập hằng đẳng thức.
• Bước 3: Tính toán để tìm ra kết quả.

Lưu ý:

• H và O là các nguyên tố đã có sẵn hoá trị là I và II.
• Khi ghi kết quả của hoá trị phải ghi số la mã.

Xem thêm: 6 cách nhớ hoá trị lớp 8 nhanh chóng, hiệu quả

Bài tập minh hoạ 

Ví dụ: Tính hóa trị của C trong hợp chất CO và CO2

Cách giải

• Trong nguyên tố CO

Theo quy tắc hóa trị: 1 . a = 1 . II

=> a = II

Vậy C có hóa trị II trong CO

• Trong nguyên tố CO2

Theo quy tắc hóa trị: 1 . a = 2 . II

⇒ a = IV

Vậy C có hóa trị IV trong CO2

Cách tính hoá trị của hợp chất 

Cách tính hoá trị 

Hai nguyên tố bất kỳ có công thức hoá học là A^a_x B^b_y

Ta có công thức tính hoá trị trong một hợp chất:

a.x = b.y <=> a = b.y/x <=> b = a.x/y

Theo quy tắc hoá trị

• Cách tính hoá trị của nguyên tố a 

a = b.y/x

• Tương tự cách tính hoá trị của nguyên tố b

b = a.x/y

Bài tập minh hoạ 

Ví dụ: Lập công thức hóa học của hợp chất nhôm (III) và nhóm SO4 (II)

Cách giải

Ta có công thức hoá học: Kx(CO3)y

Theo quy tắc hoá trị ta có:  x . I = y . II

=> x.y = 2

Ta được công thức cần tìm là: K2CO3

Cách lập công thức hoá học khi biết hoá trị của nguyên tố 

• Bước 1: Lập công thức hoá học chung dạng A^a_xB^b_y
• Bước 2: Áp dụng quy tắc hoá trị để được phân số tối giản: a.x = b.y => x/y (tối giản).
• Bước 3: Tính toán và hoàn thành công thức hoá học đúng.

Lưu ý: 

• Nắm chắc các ký hiệu hoá học để lập công thức hoá học của hợp chất.
• Khi viết hoá trị của nguyên tố phải viết bằng số la mã.

Bài ca hoá trị giúp ghi nhớ nhanh

Bài ca hoá trị cơ bản

Hidro (H) cùng với liti (Li)

Natri (Na) cùng với kali (K) chẳng rời

Ngoài ra còn bạc (Ag) sáng ngời

Chỉ mang hoá trị I thôi chớ nhầm

Riêng đồng (Cu) cùng với thuỷ ngân (Hg)

Thường II ít I chớ phân vân gì

Đổi thay II , IV là chì (Pb)

Điển hình hoá trị của chì là II

Bao giờ cùng hoá trị II

Là ôxi (O) , kẽm(Zn) chẳng sai chút gì

Ngoài ra còn có canxi (Ca)

Magiê (Mg) cùng với bari (Ba) một nhà

Bo (B) , nhôm (Al) thì hóa trị III

Cacbon (Ca) Silic (Si) thiếc (Sn) là IV thôi

Thế nhưng phải nói thêm lời

Hóa trị II vẫn là nơi đi về

Sắt (Fe) II toan tính bộn bề

Không bền nên dễ biến liền sắt III

Phốtpho III ít gặp mà

Photpho V chính người ta gặp nhiều

Nitơ (N) hoá trị bao nhiêu ?

I , II, III , IV phần nhiều tới V

Lưu huynh lắm lúc chơi khăm

Khi II lúc IV , VI tăng tột cùng

Clo Iot lung tung

II III V VII thường thì I thôi

Mangan rắc rối nhất đời

Đổi từ I đến VII thời mới yên

Hoá trị II dùng rất nhiều

Hoá trị VII cũng được yêu hay cần

Bài ca hoá trị thuộc lòng

Viết thông công thức đề phòng lãng quên

Học hành cố gắng cần chuyên

Siêng ôn chăm luyện tất nhiên nhớ nhiều

Bài ca hoá trị nâng cao

Kali, Iôt, Hiđro

Natri với bạc, Clo một loài

Là hóa trị 1 bạn ơi

Nhớ ghi cho rõ kẻo rồi phân vân

Magiê, chì, Kẽm, thủy ngân

Canxi, Đồng ấy cũng gần Bari

Cuối cùng thêm chú Oxi

Hóa trị 2 ấy có gì khó khăn

Bác Nhôm hóa trị 3 lần

Ghi sâu trí nhớ khi cần có ngay

Cacbon, Silic này đây

Là hóa trị 4 không ngày nào quên

Sắt kia kể cũng quen tên

2, 3 lên xuống thật phiền lắm thôi

Nitơ rắc rối nhất đời

1, 2, 3, 4 khi thời thứ 5

Lưu huỳnh lắm lúc chơi khăm

Xuống 2, lên 51 khi nằm thứ 4

Photpho nói tới không dư

Nếu ai hỏi đến thì hừ rằng 5

Em ơi cố gắng học chăm

Bài ca hóa trị suốt năm rất cần

Bài viết trên là những bí quyết về cách tính hoá trị đơn giản, chi tiết, áp dụng trong nhiều bài tập hoá học. Mong rằng chúng tôi đã những thông tin này hữu ích đến bạn. Chúc bạn chinh phục môn hoá thành công.

Xem thêm: 11 cách học thuộc lòng nhanh siêu tốc